Η δούκισσα της Βλακεντίας

Σε προηγούμενη ανάρτηση μου ανέπτυξα δι' ολίγων την έννοια της λέξης "έξυπνος".

Απόψε ήρθε η ώρα του αντιπάλου δέους της εξυπνάδας, δηλ. της βλακείας.

Η βλακεία έδερνε ανέκαθεν, αλίμονο, το ανθρώπινο γένος και έχει αφήσει τα σημάδια της σε όλη την ιστορική πορεία της ανθρωπότητας. 

Ποια είναι, ωστόσο, η αρχική σημασία της βλακείας και η ετυμολογική της προέλευση;

Βλακεία είναι κατά τον προσφιλή Γ. Μπαμπινιώτη μια μορφή διανοητικής καθυστέρησης μέσου βαθμού μεταξύ μωρίας και ιδιωτείας. Επειδή όμως αυτά ηχούν αρκετά εξειδικευμένα και ιατρικά και για να μιλήσουμε με όρους της κοινής καθομιλουμένης βλάκας είναι ο ανόητος, ο ηλίθιος, αυτός που δυσκολεύεται να αντιληφθεί τις καταστάσεις γύρω του.

Το πιο ενδιαφέρον και ίσως πιπεράτο στην υπόθεση της βλακείας είναι ότι συγγενεύει με μια άλλη πανάρχαια και παρεξηγημένη λέξη, που όλοι χρησιμοποιούμε στην Ελλάδα και αποτελεί εθνικό μας σπορ....περισσότερα δεν θα πω, αυτολογοκρίνομαι.

Η ρίζα και των δυο λέξεων είναι το mlak που στις διάφορες λατινογενείς γλώσσες δηλώνει τον μαλακό/μαλθακό. Επομένως, βλάκας είναι ο μαλθακός, ο ήπιος, ο αγαθιάρης ή και αγαθοβιόλης ενίοτε που τον κάνει κανείς ό,τι θέλει (ή έτσι νομίζει, αν πρόκειται για έξυπνο βλάκα).

Φυσικά και η βλακεία έχει τις διαβαθμίσεις της. Καταρχάς  μπορεί να κάνεις τον βλάκα, να δίνεις δηλ. την εντύπωση ότι δεν καταλαβαίνεις, για να μην αναλαμβάνεις ευθύνες και να γλιτώνεις οποιαδήποτε συνέπεια. Σε αυτή την περίπτωση δεν πρόκειται περί γνήσιας μορφής  βλακείας, αλλά περί πονηριάς ή κουτοπονηριάς.

 Μπορεί να είσαι απλώς ένας κοινός βλάκας ή ένας βλάκας με περικεφαλαία/ λοφίο ή και με πατέντα, πράγμα που σημαίνει ότι φαίνεσαι κιόλας από μακρυά τι κουταμάρα σε δέρνει!!!!

 Ακόμη χειρότερα, μπορεί να είσαι ένας βλάκας και μισός, δηλαδή να ξεπερνάς το μέσο όρο βλακείας. 

Μπορεί ακόμη να είσαι ένας βλακέντιος/βλακεντία δηλαδή ένας βλάκας με χαρακτηριστική κατάληξη συγκριτικού βαθμού....

Για μένα, όμως , το υπέρτατο κακό είναι να χαρακτηριστείς βλακόμετρο. Το βλακόμετρο είναι ένας τόσο ανόητος άνθρωπος που μπορεί να χρησιμεύσει ως μέτρο βλακείας για τους άλλους.

Ξαδελφάκια του βλάκα είναι ο χαζός, ο ηλίθιος, ο κουτός και πολλά άλλα ακόμη που θα χρειαζόταν πολύ μελάνι, για να καταγραφούν. Το παράδοξο είναι πως ενώ όλοι τις κατακρίνουμε, δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην έχει κάνει αρκετές βλακείες στη ζωή του και μάλιστα όσο πιο έξυπνος θεωρείται, τόσο πιο οδυνηρές οι βλακείες του.

Έξυπνος δε γενόμενος ο δεσμοφύλαξ...

Έξυπνος κυριολεκτικά είναι αυτός που δεν κοιμάται, που βρίσκεται σε εγρήγορση, από την πρόθεση εκ και το ουσιαστικό ύπνος. Η σημασία της λέξης γρήγορα διευρύνθηκε, ώστε να σημαίνει τον ευφυή, αυτόν που έχει την ικανότητα να αντιλαμβάνεται γρήγορα και σε βάθος τα πράγματα.

Η εξυπνάδα, επομένως, είναι η ιδιότητα που διακρίνει τους έξυπνους ανθρώπους , η ανεπτυγμένη νοημοσύνη. Η λέξη αυτή, ωστόσο, έχει και αρνητική χροιά, όταν αναφέρεται σε ανόητα αστεία, που δεν κάνουν οι έξυπνοι , αλλά οι εξυπνάκηδες, αυτοί δηλ. που παριστάνουν τους έξυπνους. Και επειδή κάθε τι, άρα και η εξυπνάδα θέλει μέτρο, καμιά φορά το έξυπνο πουλί από τη μύτη πιάνεται, όπως σημειώνει και η σχετική παροιμία.

Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι να κάνει κανείς τον έξυπνο, αλλά να είναι έξυπνος.

Εκτός από τη λέξη έξυπνος χρησιμοποιούμε και μια παραλλαγή της, τη λέξη ξύπνιος η οποία νομίζω υπογραμμίζει περισσότερο την ευστροφία και ταχύτητα στη σκέψη ενός ανθρώπου, αυτό που στην καθημερινότητα λέμε "αυτός παίρνει στροφές".

Και επειδή η γλώσσα μας είναι πλούσια σε παραλλαγές δεν θα μπορούσε παρά να διαθέτει πολλά συνώνυμα για την συγκεκριμένη λέξη, επισημότερα, όπως ευφυής, ιδιοφυής, εύστροφος, νοήμων, ή και λαϊκότερα, όπως σπίθα, σπίρτο, φωστήρας, αετός, ξεφτέρι κ.λπ

Ο πλούτος αυτός των συνωνύμων με κάνει να σκέφτομαι πως στον τόπο μας θα πρέπει να υπάρχουν αρκετοί έξυπνοι άνθρωποι, αφού η γλώσσα μας αποτυπώνει με τόσες λεπτές παραλλαγές την ιδιότητα αυτή του νου. Τότε λοιπόν, γιατί παντού επικρατεί το αντίθετο της εξυπνάδας, δηλ. η βλακεία και η ανοησία;

Αλλά γι' αυτά θα υπάρξει συνέχεια...

Καιρικά φαινόμενα

Στην κοινή καθομιλουμένη η λέξη καιρός δηλώνει τις επικρατούσες μετεωρολογικέ συνθήκες. Μιλάμε , ας πούμε, για άστατο καιρό, καλοκαιρία, απότομες αλλαγές του καιρού κ.ο.κ

Η προέλευση της λέξης αυτής είναι ακόμη θέμα προς διερεύνηση καθώς άλλοι γλωσσολόγοι την συνδέουν με το ρήμα "κείρω" που σημαίνει κόβω, οπότε η λέξη δηλώνει την καίρια, την αποφασιστική στιγμή, άλλοι με το "κρίνω" και κάποιοι με το "κεράννυμι" που σημαίνει αναμιγνύω, ενώνομαι με κάτι άλλο.

Σε κάθε περίπτωση λέξεις όπως καίριος, ευκαιρία, καιροσκόπος μας φέρνουν πιο κοντά σε σημασίες που έχουν να κάνουν με την κατάλληλη χρονική στιγμή, την περίσταση που κανείς πρέπει να επιλέξει, για να επιτύχει τον σκοπό του.

Ο λαός μας με τη σοφία που τον διακρίνει έχει χρησιμοποιήσει την λέξη "καιρός" σε πολλές παροιμιακές φράσεις. Παρακάτω σχολιάζω μερικές από αυτές:

•   Από τον καιρό του Νώε για καταστάσεις ή πρόσωπα που είναι παλιά, που από τότε που τα θυμόμαστε είναι έτσι π.χ: επιδίωκε τον συγκεκριμένο σκοπό από τον καιρό του Νώε.

• Έχει ο καιρός γυρίσματα για τις απροσδόκητες αλλαγές στη ζωή μας.

• Καιρός φέρνει τα λάχανα, καιρός τα παραπούλια που δηλώνει ότι για όλα έρχεται η κατάλληλη στιγμή , ώστε να πραγματοποιηθούν.

• Παραπλήσια είναι και η σημασία της έκφρασης κάθε πράμα στον καιρό του κι ο κολιός τον Αύγουστο.

• Του καλού καιρού που σημαίνει πάρα πολύ π.χ: ενώ εκείνος προετοίμαζε το έδαφος για δράση, αυτοί κοιμόντουσαν του καλού καιρού.

• Τον κακό σου τον καιρό...όταν δηλώνουμε αποδοκιμασία για κάποιον ή κάτι. Καμιά φορά συναντάμε την παραλλαγή τον κακό σου τον φλάρο....με αντίστοιχη αποδοκιμαστική χροιά

•   Ο καιρός είναι γιατρός σε περιπτώσεις που θέλουμε να δείξουμε πως το πέρασμα του χρόνου θα παρηγορήσει κάποιον και θα τον κάνει να ξεχάσει (λέμε τώρα, υποθετικά, γιατί όπως και σε προηγούμενο κείμενό μου σας ανέφερα είναι και μερικά χουνέρια που τα φυσάς και δεν κρυώνουν.....).

• Τελευταίο άφησα το γνωστό δίστιχο: Για δες καιρό που διάλεξε ο χάρος να με πάρει , τώρα π' ανθίζουν τα κλαριά και βγάζει η γης χορτάρι...Το πε ο δόλιος ο Αθ. Διάκος όταν τον σούβλισαν οι Τούρκοι ( μήπως κατά τους όψιμους αναθεωρητές της ιστορίας μας δεν τον σούβλισαν, απλά τον σοτάρισαν;;;;). Εν πάση περιπτώσει με τη φράση αυτή δηλώνουμε κάτι που συμβαίνει σε περίοδο άκαιρη.

Καλό θα ήταν να μην χάνει κανείς τον καιρό του σε ανούσια πράγματα και να αξιοποιεί κάθε ευκαιρία για δημιουργικές και ψυχαγωγικές ενασχολήσεις.

Στη χώρα των άξιων...

Άξιος είναι αυτός που έχει αξία, που έχει τα απαραίτητα προσόντα, είναι ικανός  και κατάλληλος να επιτελέσει το έργο του, το όποιο έργο του, με αξιοσύνη. Η ετυμολογία της λέξης σχετίζεται με το ρήμα "άγω", σύμφωνα τουλάχιστον με τον Γ. Μπαμπινιώτη, και δήλωνε αρχικά αυτόν που ζυγίζει όσο και κάποιος άλλος, τον ισοβαρή.
Αργότερα, βέβαια, η έννοια της λέξης ξεπέρασε τα υλικά μέτρα και σταθμά και απέκτησε μια ηθική διάσταση, δηλώνοντας κατ' αρχάς τον άξιο να ανταμειφθεί και εν συνεχεία τον προικισμένο και ταλαντούχο.

Κι αν με απασχόλησε σήμερα η λέξη αυτή είναι γιατί την βρίσκω επίκαιρη, όσο ποτέ, και γιατί αισθάνομαι πως στην πατρίδα μου οι άξιοι άνθρωποι δεν αναγνωρίζονται ή το καταφέρνουν με μεγάλη δυσκολία, εν αντιθέσει προς τους ανάξιους και τυχάρπαστους που λόγω ακριβώς της επίγνωσης της ελλειματικότητάς τους μετέρχονταν ανέκαθεν  και μετέρχονται και σήμερα κάθε πλάγιο τρόπο, κουτοπονηριά και χαμέρπεια, για να αναδειχθούν. Και το δυσάρεστο είναι πως τις περισσότερες φορές το καταφέρνουν, γι' αυτό άλλωστε στην Ελλάδα είμαστε άξιοι της μοίρας μας, αφού ποτέ δεν αντιδρούμε στην αναξιοκρατία και την φαυλότητα, αν δεν τις υποστηρίζουμε κιόλας για ίδια οφέλη.

Η σπουδαία αυτή λέξη γεννά πολλές άλλες από την έλλειψη των οποίων δυστυχώς πάσχει η χώρα μας . Αξιοπρέπεια,αξιοπιστία, αξιολόγηση, αξιοκρατία....και δεν συμμαζεύεται.

Το χουνέρι και τα ξαδέλφια του

Η ελληνική γλώσσα στο μακραίωνο ταξίδι της συναντήθηκε με άλλες γλώσσες και διαλέκτους και φυσικά αναμείχθηκε με αυτές. Η ανάμειξη αυτή έφτασε σε τέτοιο βαθμό τον 19ο αι. ώστε ο σπουδαίος νεοέλληνας διαφωτιστής Αδαμάντιος Κοραής να κατασκευάσει μια νέα μορφή γλώσσας, "αποκαθαρμένη", κατά τη γνώμη του, από το πλήθος των ξένων λέξεων που είχαν εν τω μεταξύ γίνει καθεστώς στην καθομιλουμένη της προεπαναστατικής Ελλάδας. Μιλάω φυσικά για την καθαρεύουσα...

Επειδή,όμως, η γλώσσα είναι μια ζωντανή και δυναμική διαδικασία, μάλλον  δεν της χρειάζονται οι "καθαρισμοί" κανενός φιλολόγου, για να συνεχίσει την πορεία της. Έτσι, με το πέρασμα του χρόνου και η καθαρεύουσα ξεχάστηκε, αλλά και πληθώρα ξένων λέξεων υφίστανται χωρίς κανείς να τις αντιλαμβάνεται ως ξένο σώμα. Για μερικές από αυτές, και μάλιστα συνώνυμες μεταξύ τους, θα σας μιλήσω απόψε.

Η πρώτη και πιο μου αγαπητή, καθώς πρόσφατα το έπαθα, είναι η λέξη "χουνέρι". Σύμφωνα με τον Γ. Μπαμπινιώτη προέρχεται από το τούρκικο huner που σημαίνει δεξιοτεχνία. Στα ελληνικά βέβαια, όταν μιλάμε για "χουνέρι" εννοούμε το πάθημα  που συμβαίνει ξαφνικά. Το βάρος δεν πέφτει τόσο στο πάθημα, όσο στο ξαφνικό του πράγματος. Εκεί δηλ. που αμέριμνος θεωρείς ότι έχεις φροντίσει τα πάντα, παθαίνεις το χουνέρι και τρέχεις και δεν φτάνεις....

Η λέξη αυτή, που γεμίζει το στόμα σου προφέροντάς την, έχει ως συνώνυμη μια άλλη, ξενικής και αυτή προελεύσεως, το κάζο. Πρόκειται για λέξη λατινικής προελεύσεως - casus - που σημαίνει "περίπτωση, συμβάν". Όταν μιλάμε για "κάζο" εννοούμε το αναπάντεχο περιστατικό που προκαλεί αναστάτωση ή στεναχώρια. Προφανώς, το κοινό που μοιράζεται το "κάζο" με το τούρκικο ξαδελφάκι του το "χουνέρι"είναι η αναπάντεχη και εκτός προγράμματος διάσταση που τα καθιστά και τα δυο δυσάρεστα για τον παθόντα.

Ηχητικά παρόμοιο αλλά διαφορετικής προέλευσης είναι και το "καζίκι". Πρόκειται για τούρκικη λέξη - kazik - που κυριολεκτικά σημαίνει το "παλούκι". Μεταφορικά, όμως, όταν κάποιος παθαίνει καζίκι, πέραν της ταπεινώσεως που η χροιά της λέξης αυτής εμπεριέχει, αντιμετωπίζει ένα μεγάλο πρόβλημα που του εμφανίζεται ξαφνικά. Δεν μπορώ παρά να υπογραμμίσω και πάλι την έννοια του "ξαφνικού" και απρογραμμάτιστου που εμπεριέχουν αυτές οι τρεις λέξεις.

Τα χουνέρια, τα κάζα και τα καζίκια είναι ξαδελφάκια της "νίλας". Η λέξη αυτή  για κάποιους γλωσσολόγους προέρχεται από το λατινικό "nihil", αντωνυμία που σημαίνει "τίποτε". Ονομαστή από την ιστορία της νεώτερης Ελλάδας έχει μείνει η "νίλα του Δράμαλη" , η ολοσχερής δηλαδή καταστροφή της στρατιάς του από τον Κολοκοτρώνη στα Δερβενάκια. 

Ετυμολογώντας την μέθοδο

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ελληνικές λέξεις που με τη σειρά της γεννά πολλά παράγωγα και σύνθετα είναι και η μέθοδος.

Στο λεξικό του Γ. Μπαμπινιώτη σημειώνεται πως μέθοδος είναι ο συστηματικός και προγραμματισμένος τρόπος προσέγγισης , εξέτασης, ανάλυσης και ερμηνείας προβλημάτων ή φαινομένων βάσει συγκεκριμένων κανόνων....
Δεξιότητα λοιπόν αποτελεί να είναι κανείς μεθοδικός, συστηματικός δηλαδή και προγραμματισμένος.
Αλίμονο στους αμέθοδους, αυτούς που στερούνται μεθόδου, που πηγαίνουν να επιλύσουν προβλήματα και να διαχειριστούν καταστάσεις εμπειρικά και εν πολλοίς τυχαία.

Από τη μέθοδο, βεβαίως, προέρχεται και η μεθόδευση. Εδώ, ωστόσο, προκύπτει εκτός από τη θετική και μια αρνητική απόχρωση της λέξης. Διότι από τη μια σημαίνει την κατά σύστημα και πρόγραμμα εκτέλεση ενός σχεδίου, από την άλλη όμως συναρτάται με οτιδήποτε γίνεται σκόπιμα και άρα υστερόβουλα.

Ευχής έργον να εργάζεται κανείς μεθοδικά, να στηρίζεται σε συγκεκριμένη μεθοδολογία, αλλά να μην πέφτει στην παγίδα των μεθοδεύσεων, που λειτουργώντας ως μανιέρες παγιδεύουν κι αυτόν τον ίδιο σε καταστάσεις προβληματικές και δισεπίλυτες.

Τοπική ιστορία και άλλα φαιδρά....

Για μια ακόμη φορά το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων ή μήπως Δια βίου μάθησης και  Θρησκευμάτων ή Παιδείας και πολιτισμού....
- παιδιά τι γίνεται; έχασα τον μπούσουλα....-

τέλος πάντων, αυτό το Υπουργείο το "πως το λένε" μας ξάφνιασε δυσάρεστα με τις αναθέσεις για τα περίφημα πρότζεκτ της Γ' γυμνασίου (Τοπική ιστορία, Περιβαλλοντική Αγωγή και ΣΕΠ).
Όλες οι ειδικότητες μπορούν να τα αναλάβουν εκτός από την χρυσή και πολύτιμη, όπως φαίνεται Αγία Τριάδα, δηλ. ΠΕ02, ΠΕ03, ΠΕ04.

Δεν είναι η πρώτη φορά που συμβαίνουν τέτοια πράγματα, που υπακούν σε μια λογιστική πρακτική του τύπου "όποιος περισσεύει, παίρνει τα πάντα".
Ούτε βέβαια το θέμα της διδασκαλίας της Ιστορίας είναι καινούργιο. Από καιρό το μάθημα σε γυμνάσιο και λύκειο έχει "ανοίξει" για τις ξενόγλωσσες ειδικότητες,
Και σε τελική ανάλυση δεν νομίζω ότι είναι το θέμα των ειδικοτήτων που πρέπει να μας διχάζει και να μας χωρίζει σε συντεχνίες.

Η ουσία βρίσκεται αλλού για μένα, στην παντελή δηλαδή έλλειψη κεντρικού σχεδιασμού για την παιδεία, αλλά και παραπέρα, ενός συνολικού οράματος που να αγκαλιάζει όλη την κοινωνία και να ανοίγει προοπτικές προόδου και εξέλιξης.

Κάθε υπουργός με το επιτελείο του έρχεται στα πράγματα και αρχίζει τους πειραματισμούς.
Άνθρωποι άκαπνοι, που έχουν χρόνια να μπουν σε τάξη, αν μπήκαν και ποτέ, που δεν αντιλαμβάνονται την καθημερινότητα, τις ανάγκες αλλά και τις δυνατότητες του ελληνικού δημόσιου σχολείου αρχίζουν τις "καινοτομίες" και όποιον πάρει η μπάλα....

Αίφνης θυμηθήκαμε τα πρότζεκτ....τα οποία γίνονταν στις αρχές του 20ου αι, στις Η.Π.Α. με τελείως διαφορετική φιλοσοφία φυσικά και τα φέραμε στην Ψωροκώσταινα.
Θα ευνοηθεί, λέει, η βιωματική μάθηση και ο μαθητής θα αυτενεργεί και μπλα...μπλα...μπλα.
Μα πως είναι δυνατόν!!!!!σε ένα σύστημα που από τα πρώτα σου βήματα σου καλλιεργεί την ατομικότητα, την ξεχωριστότητα, σε ένα σύστημα που η βαθμολογία είναι αριθμητική και όχι περιγραφική, σε ένα σύστημα δεμένο αξεχώριστα με την πρόσβαση στο πανεπιστήμιο μέσω σκληρών και ανταγωνιστικών διαδικασιών, να ευδοκιμήσουν τα πρότζεκτ;;;;

Κι όμως....στην πλάτη των εκπαιδευτικών που τους έρχεται η καυτή πατάτα στα χέρια, το σύστημα βαυκαλίζεται για τις καινοτομίες του, ενώ στην πραγματικότητα μένει ίδιο και απαράλλαχτο χρόνια τώρα.

Όσο για την Τοπική ιστορία, πριν από χρόνια κι αυτή με τη σειρά της ως καινοτομία παρουσιάστηκε και φορέθηκε στην Γ΄ γυμνασίου, χωρίς όμως κανείς να επιμείνει στην διδασκαλία της....μια ακόμη αλλαγή που ξεχάστηκε γρήγορα στα συρτάρια. Ξεχάστηκε μεν, αλλά να που τώρα με τα πρότζεκτ βγήκε πάλι στην επιφάνεια η δόλια και ζητά δικαίωση.
Ποιος θα την διδάξει; Αρχικά οι οδηγίες έλεγαν περί φιλολόγων και θεολόγων αποκλειστικά (είναι βλέπετε και τα πολλά βυζαντινά μνημεία που διαθέτει η Ψωρoκώσταινα ...). Έλα όμως που αυτές ήταν οι οδηγίες που είχαν ξεμείνει από παλαιότερες χρονιές και οι οποίες εξυπηρετούσαν άλλη φιλοσοφία και ανάγκη....
Οπότε μετά από ένα μήνα, να σου την η νέα οδηγία "όλοι θα την διδάσκουν εκτός από τους φιλολόγους...."

Απορία ψάλτου βηξ...