Φόβος

Ο Φόβος και ο Δείμος ήταν γιοι του θεού Άρη , του θεού του πολέμου , και τον ακολουθούσαν στις μάχες προκαλώντας στους αντιπάλους συναισθήματα δυσφορίας , απειλής και πανικού. Οι αστρονόμοι ονόμασαν προς τιμήν τους τους δορυφόρους του πλανήτη Άρη με τα αντίστοιχα ονόματα.

Ο φόβος , λοιπόν, είναι ένα δυσάρεστο συναίσθημα μπροστά σε ένα πραγματικό ή υποθετικό κίνδυνο. Είναι ένα ένστικτο που μας συνοδεύει από τα πρώτα μας βήματα , από την εποχή που ζούσαμε σε σπηλιές και η Φύση γύρω μας έμοιαζε μόνιμα απειλητική. Ετυμολογικά συνδέεται με τη ρίζα "bheg" που σημαίνει φεύγω , απομακρύνομαι. Πραγματικά, η μοναδική επιθυμία που έχει κάποιος,  όταν φοβάται είναι να απομακρυνθεί από αυτό που τον φοβίζει/εκφοβίζει. Ο φόβος , εξάλλου , σχετίζεται και με τον δισταγμό , την ανησυχία ή και την ανασφάλεια.

Αν οι φόβοι μας , μας γίνουν εμμονή , τότε μιλάμε για φοβίες. Και δόξα τω θεώ στην εποχή μας ο άνθρωπος των μεγαλουπόλεων υποφέρει από πολλές από δαύτες....αγοραφοβία , ακροφοβία , κλειστοφοβία και δεν συμμαζεύεται. Τυχαίνει μάλιστα κάποιος να απομακρύνεται από τους άλλους εξαιτίας αυτών του των παράλογων φόβων και να κλείνεται στον εαυτό του.

Ο φόβος  σε τελική ανάλυση είναι η φυσική και πρώτη αντίδραση απέναντι στο άγνωστο. Και φοβόμαστε , γιατί αγνοούμε. Αν και ζούμε στην εποχή της υπερπληροφόρησης και της τεχνολογικής επανάστασης , η άγνοια γύρω από το ίδιο το μυστήριο της ζωής και του θανάτου μας συνοδεύει. Και το κακό είναι πως δεν την συνειδητοποιούμε. Ίσως αν ακολουθούσαμε το παράδειγμα του Σωκράτη που υποστήριζε πως "εν οιδα ότι ουδέν οιδα" , θα μπορούσαμε να ξετυλίξουμε το κουβάρι των φόβων μας...

Αυχενικό σύνδρομο

Το σγουρολόγιο αφιερώνει την σημερινή , ολότελα καλοκαιρινή του ανάρτηση , στο αυχενικό σύνδρομο. Ασφαλώς , δεν έχω υπόψη μου να μιλήσω με ιατρικούς όρους , που έτσι κι αλλιώς δεν τους κατέχω...ετυμολογικά και λεξιλογικά και πάλι θα προσεγγίσω το θέμα μου.

Ο αυχένας λοιπόν είναι το πίσω μέρος του λαιμού και στηρίζει το κεφάλι μας , το οποίο είναι αρκετά βαρύ , καθώς περιέχει και τον εγκέφαλο - για όποιον έχει φυσικά....
Εξάλλου , από την στενή αυτή περιοχή περνάνε εκατομμύρια νεύρα υπεύθυνα για όλες σχεδόν τις λειτουργίες του σώματος. Πρόκειται , επομένως , για μια , κυριολεκτικά νευραλγική περιοχή που χρειάζεται προσοχή και φροντίδα.

Η ετυμολογία της λέξης σχετίζεται σύμφωνα με κάποιους γλωσσολόγους με την ρίζα αFγχ>αυχ που συνδέεται με το ρήμα άγχω , ρήμα που σημαίνει "πνίγω , σφίγγω τον λαιμό..."
Πράγματι η εμπειρία του αυχενικού συνδρόμου για όποιον δυστυχή την βίωσε ή την βιώνει είναι ένα σκέτο άγχος....κυριολεκτικό και μεταφορικό!!!! Αφήστε δε  την τραγική ειρωνεία , ότι δηλαδή το άγχος προκαλεί το αυχενικό σύνδρομο σύμφωνα με αρκετούς επιστήμονες.

Συνώνυμες λέξεις του αυχένα είναι ο σβέρκος και ο τράχηλος. Ο σβέρκος είναι αλβανικής προελεύσεως και σχετίζεται με μια πολύ ενδιαφέρουσα , λαϊκή έκφραση. Όταν λέμε ότι κάποιος
" μου κάθισε στο σβέρκο" εννοούμε ότι κάποιος με τυραννάει , με κάνει να δυσφορώ ελέγχοντας με.

Σας βεβαιώνω πως δεν υπάρχει χειρότερη αίσθηση από αυτή που έχει κάποιος ,  όταν ένα βάρος υπάρχει στο σβέρκο του....

Ο τράχηλος συνδέεται με το ρήμα τρέχω , ίσως διότι στρέφεται , γυρίζει - τουλάχιστον όταν δεν έχει άλατα και δεν είναι πιασμένος....
Και η συγκεκριμένη λέξη συνδέεται με ενδιαφέρουσες εκφράσεις , όπως "σκύβω τον τράχηλο" , που σημαίνει υποτάσσομαι , προσκυνώ κάποιον , κυριολεκτικά και μεταφορικά.

Ο άνθρωπος , λένε οι ειδικοί , σηκώθηκε όρθιος και κοίταξε ψηλά...είναι ο άνω θρώσκων, σε αντίθεση με τα υπόλοιπα θηλαστικά που παρέμειναν τετράποδα και με χαμηλωμένο το κεφάλι. Το τίμημα αυτής της εξέλιξης ήταν η στρέβλωση του αυχένα του , που αναγκάστηκε να σηκώσει βάρη μεγαλύτερα από αυτά που του αναλογούσαν και που ενίοτε τον κάνουν να υποφέρει...

Αλλαγή

Αλλαγή είναι η μεταβολή , η μετάβαση σε κάτι άλλο ή η αντικατάσταση μιας κατάστασης ή  ενός πράγματος / προσώπου από κάτι  άλλο αντίστοιχο. Πρόκειται για μια δυναμική διαδικασία που ανατρέπει ,  άλλοτε ήπια και σταδιακά και άλλοτε ραγδαία μια καθεστηκυία τάξη.

Οι άνθρωποι συνήθως αποφεύγουν τις αλλαγές , καθώς αυτό που ήδη γνωρίζουμε , με τα καλά και τα στραβά του , είναι προτιμότερο από το άγνωστο "άλλο" , που θα έρθει να ανατρέψει την καθημερινότητα και την βολική μας συνήθεια.

Η συνήθεια με την επανάληψη των πράξεων , των λόγων και των συμπεριφορών εμπεδώνει ρόλους με τους οποίους ταυτιζόμαστε και εν συνεχεία αρνούμαστε να αλλάξουμε , καθώς  νομίζουμε ότι αυτό που από συνήθεια επαναλαμβάνουμε είναι ο εαυτός μας.

Στην πραγματικότητα , όμως , ο ρόλος είναι ένα προσωπείο πίσω από το οποίο κρύβουμε τις ανασφάλειες και τους βαθύτερους φόβους μας. Η αλλαγή από την άλλη υπακούοντας στον συμπαντικό νόμο "τα πάντα ρει" μας κάνει εκόντες - άκοντες , ευέλικτους και προσαρμοστικούς. Μας αναγκάζει να ξεκολλήσουμε , οδυνηρά πολλές φορές , από τους μεγάλους "ρόλους" της ζωής μας και να παίξουμε σε νέα και ανατρεπτικά σενάρια.

Δίστομο

Σημειώνει ο Παυσανίας στα Φωκικά:
"...Παίρνοντας το δρόμο από τη Δαυλίδα για τους Δελφούς , φθάνουμε στη λεγόμενη "Σχιστή Οδό". Εκεί ο Οιδίποδας σκότωσε τον πατέρα του...".

Και ο νεοελληνιστής Ζακ Λακαριέρ συμπληρώνει:
"Ο δρόμος που οδηγεί από τη Λιβαδειά στους Δελφούς , χάνεται γρήγορα μέσα στις πρώτες οροσειρές του Παρνασσού. Σε λίγο φθάνουμε σε μια διασταύρωση της οποίας ο ένας δρόμος , ο αριστερός , οδηγεί στο χωριό Δίστομο. Εκεί σε ένα από αυτά τα μονοπάτια , όπως υπήρχαν παλιά , δρομίσκους με χοντρά χαλίκια πάνω στους οποίους σκόνταφταν οι άνθρωποι και τραντάζονταν οι άμαξες , περιβαλλόμενοι από γκρεμούς , στενοί τόσο ώστε μόλις δυο άλογα να μπορούσαν να διασταυρωθούν , εκεί λοιπόν ο Οιδίποδας συνάντησε έναν ταξιδιώτη και τον σκότωσε για λόγους προτεραιότητας...".

Στον ίδιο τόπο που ο τραγικός Οιδίποδας  διέπραξε εν αγνοία του  βδελυρά εγκλήματα , πατροκτονία και αιμομειξία , σε αυτόν τον τόπο  , που με τόσο λυρισμό περιγράφει ο σύγχρονος περιηγητής , παίχτηκε  - αλίμονο -   μια ακόμη τραγωδία , μια τραγωδία πραγματική και όχι μυθική , με θύματα τους κατοίκους του χωριού και θύτες τους σκοτεινούς δαίμονες του 20ου αιώνα , τους Γερμανούς Ναζί.

Νομίζω πως μπροστά στην τόση φρίκη , τα λόγια περισσεύουν....
Ανατριχιάζει κανείς στη σκέψη του πόσο κακό μπορεί να χωρέσει η ανθρώπινη καρδιά , τι κτηνωδίες μπορεί να σχεδιάσει και να εκτελέσει ο ανθρώπινος νους  και πόσο σκοτάδι κουβαλάμε στην ψυχή μας...

Αναρωτιέμαι τι να απέγιναν αυτοί οι "άνθρωποι" που ξεκοίλιασαν εγκύους , έκαψαν ζωντανούς γέροντες και ρήμαξαν τον τόπο...αντιλαμβάνονταν άραγε τι έκαναν; Γύρισαν στα σπίτια τους , αγκάλιασαν τα παιδιά τους και κοιμήθηκαν ήσυχοι στα κρεβάτια τους;

Η σπουδαία διανοήτρια , μαθήτρια του Χάιντεγκερ , Χάνα Άρεντ , προτείνει μια ερμηνεία του φαινομένου μιλώντας για την κοινοτοπία του κακού:

"Το μεγαλύτερο κακό σε αυτόν τον κόσμο,  δεν προέρχεται από ανθρώπους που επιλέγουν να είναι κακοί. Προέρχεται από ανθρώπους που απλώς δε σκέφτονται καθαρά. Από ανθρώπους που, βλέποντας τα πράγματα μονομερώς, μέσα από παραμορφωτικούς-ιδεολογικούς φακούς, κάνουν αδιανόητα πράγματα, θεωρώντας τα προφανή και κανονικά. Στηριζόμενοι σε αυτήν την κανονικότητα, πραγματοποιούμε φοβερά πράγματα με έναν οργανωμένο και συστηματικό τρόπο. Αυτή είναι η διαδικασία, με την οποία άσχημες, εξευτελιστικές, δολοφονικές, απάνθρωπες και απερίγραπτες πράξεις καταλήγουν να αποτελούν ρουτίνα και γίνονται αποδεκτές ως «ο τρόπος που γίνονται τα πράγματα". 

Άλωση

Η  λέξη άλωση προέρχεται από τον αόριστο β' εάλων του ρήματος αλίσκομαι που ανάμεσα στα άλλα σημαίνει "παίρνω , αρπάζω". Άλωση είναι η με βίαια μέσα κατάληψη και ολοσχερής καταστροφή ενός τόπου.

Το μυαλό μας , όταν μιλάμε για άλωση , πάει αυτόματα στην Κωνσταντινούπολη.   Ίσως γιατί η άλωση αυτής της πόλης υπήρξε η πιο εμβληματική και ιστορικά σημαίνουσα. 

Ίσως πάλι η φήμη της συγκεκριμένης πόλης να ήταν τέτοια που ακόμη και η παρακμή της και η τελική της πτώση να είχε  ιδιαίτερο , ειδικό βάρος.

Τρίτη  , 29 Μαΐου του 1453 οι Οθωμανοί Τούρκοι μετά από πολιορκία 54 ημερών καταλαμβάνουν την Βασιλεύουσα. Μια Βασιλεύουσα διχασμένη και τραγικά μόνη από φίλους και συμμάχους.

Ήταν θέμα χρόνου η πτώση της...ιστορικά προδιαγεγραμμένη.

Σημειώνει ο Παλαμάς στον "Προφητικό":

Μες στις παινεµένες χώρες, Χώρα
παινεµένη, θά'ρθει κι η ώρα,
και θα πέσεις, κι από σέν' απάνου η Φήµη
το στερνό το σάλπισµά της θα σαλπίσει
σε βοριά κι ανατολή, νοτιά και δύση.
Πάει το ψήλος σου, το χτίσµα σου συντρίµι.
Θά' ρθει κι η ώρα· εσένα ήταν ο δρόµος
σε βοριά κι ανατολή, νοτιά και δύση,
σαν το δρόµο του ήλιου· γέρνεις· όµως
το πρωί για σε δε θα γυρίσει.(...)

Λίγοι και  οι υπερασπιστές της...φαντάζομαι οι περισσότεροι αντιλαμβάνονταν το μάταιο των προσπαθειών τους , αλλά παρέμειναν εκεί , φυλώντας τις δικές τους Θερμοπύλες.

Θα μπορούσαν να έχουν συνθηκολογήσει  με τους Τούρκους και να έχουν αποφύγει τον εξευτελισμό και τον θάνατο , αλλά δεν το έπραξαν.

Ο Καβάφης  εύστοχα επισημαίνει:

Τιμή σ’ εκείνους όπου στην ζωή των
ώρισαν και φυλάγουν Θερμοπύλες.
Ποτέ από το χρέος μη κινούντες·
δίκαιοι κ’ ίσιοι σ’ όλες των τες πράξεις,
αλλά με λύπη κιόλας κ’ ευσπλαχνία·
γενναίοι οσάκις είναι πλούσιοι, κι όταν
είναι πτωχοί, πάλ’ εις μικρόν γενναίοι,
πάλι συντρέχοντες όσο μπορούνε·
πάντοτε την αλήθεια ομιλούντες,
πλην χωρίς μίσος για τους ψευδομένους.

Και περισσότερη τιμή τούς πρέπει
όταν προβλέπουν (και πολλοί προβλέπουν)
πως ο Εφιάλτης θα φανεί στο τέλος,
κ’ οι Μήδοι επί τέλους θα διαβούνε. 

Η άλωση της Κωνσταντινούπολης προκάλεσε αλγεινή εντύπωση στον απλό λαό ο οποίος θρήνησε με όλους τους τρόπους και σε όλους τους τόνους την απώλειά της:

Σημαίνει ο Θιός, σημαίνει η γης, σημαίνουν τα επουράνια,

σημαίνει κι η Αγια Σοφιά, το μέγα μοναστήρι,

με τετρακόσια σήμαντρα κι εξηνταδυό καμπάνες,

κάθε καμπάνα και παπάς, κάθε παπάς και διάκος.

Ψάλλει ζερβά ο βασιλιάς, δεξιά ο πατριάρχης,

κι απ΄την πολλήν την ψαλμουδιά εσειόντανε οι κολόνες.

Να μπούνε στο χερουβικό και να 'βγει ο βασιλέας,

φωνή τους ήρθε εξ ουρανού κι απ' αρχαγγέλου στόμα:

"Πάψετε το χερουβικό κι ας χαμηλώσουν τα 'αγια,

παπάδες πάρτε τα γιερά και σεις κεριά σβηστήτε,

γιατί είναι θέλημα Θεού η Πόλη να τουρκέψει.

Μόν' στείλτε λόγο στη Φραγκιά, να 'ρτουνε τρία καράβια°

το 'να να πάρει το σταυρό και τ' άλλο το βαγγέλιο,

το τρίτο το καλύτερο, την άγια τράπεζά μας,

μη μας την πάρουν τα σκυλιά και μας τη μαγαρίσουν".

Η Δέσποινα ταράχτηκε και δάκρυσαν οι εικόνες.

"Σώπασε κυρά Δέσποινα, και μη πολυδακρύζεις,

πάλι με χρόνους, με καιρούς, πάλι δικά μας είναι".

Στην εποχή μας οι αλώσεις πόλεων μοιάζουν εγκυκλοπαιδικές και απόμακρες….ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος είναι μαρμαρωμένος….και  η Κωνσταντινούπολη είναι ένας – επίφοβος ίσως – αλλά και πολύ ενδιαφέρων ταξιδιωτικός προορισμός.

Απομένει η μνήμη και η ποίηση για όσους διαθέτουν κρίση και ευαισθησία και δεν έχουν καταστεί απλοί καταναλωτές εικόνων , ιδεών και προϊόντων παντός είδους…

Η μοναξιά της κορυφής

Το σημερινό σγουρολόγιο είναι αφιερωμένο σε αυτούς που αγωνίστηκαν , για να φτάσουν στην κορυφή των προσωπικών τους προσδοκιών και στόχων και γνώρισαν την μοναξιά της.

Η  λέξη μοναξιά προέρχεται από το επίθετο μόνος που δηλώνει αυτόν που υπάρχει ή συμβαίνει χωρίς την παρουσία άλλων. Ταυτόχρονα , το μόνος σημαίνει και μοναδικός ή αποκλειστικός.
Η κορυφή πάλι κατ' άλλους συνδέεται με πελασγικές ρίζες και κατ' άλλους με το θέμα kor/ker από το οποίο προκύπτουν λέξεις όπως κεφάλι , κόρυς (περικεφαλαία) και κέρας. Από όπου και αν προέρχεται , η κορυφή είναι το ψηλότερο σημείο και ως τέτοιο ασκεί έλεγχο και εξουσία.

Φυσικά , εφόσον ζούμε σε οργανωμένες κοινωνίες , δεν υπάρχει κυριολεκτική απουσία των άλλων. Οι άλλοι βρίσκονται γύρω μας , μπορεί και να σχετίζονται με συγκεκριμένους τρόπους μαζί μας , ωστόσο , η πορεία προς την κορυφή είναι προσωπική υπόθεση του καθενός και αργά ή γρήγορα τον απομονώνει , καθώς οι περισσότεροι σύντροφοί του , θα τον εγκαταλείψουν - αντικειμενικά - σε κάποιο σημείο της πορείας του.

Οι περισσότεροι θα μείνουν χαμηλά , στην ασφάλεια και την σιγουριά που παρέχει η επαφή με τη γη. Παραβλέποντας ίσως πως η υπερβολική προσκόλληση στα κάτω λέγεται και καθήλωση....
Κάποιοι άλλοι θα προχωρήσουν λίγο ακόμα , θα φτάσουν στη μέση περίπου της διαδρομής. Αυτοί είναι οι πιο αυτάρεσκοι και βέβαιοι για την ορθότητα των επιλογών και των πράξεών τους , καθώς καλύπτονται κάτω από την βολική ομπρέλα του μέσου όρου.

Για τους λίγους εκλεκτούς που θα συνεχίσουν τον ανηφορικό δρόμο δεν υπάρχει συντροφιά. Κι όταν μετά από καιρό , κόπο και θυσίες  φτάσουν στην κορυφή η ευτυχία θα είναι μια στιγμή...μια στιγμή τέτοια που θα μπορούσε να χωρέσει τον κόσμο όλο. Ύστερα από λίγο , όμως , θα διαπιστώσουν πως εκεί ψηλά είναι μόνοι τους , όπως μόνοι τους ήταν και κατά την διάρκεια του κοπιαστικού τους ταξιδιού.

Σε όλα υπάρχει ένα τίμημα , άρα και στην επιτυχία και στην πρωτιά. Και δεν είναι μόνο αυτά που θυσιάζει κανείς στην πορεία , αλλά και αυτά που θα πρέπει να πάρει απόφαση , αν τον ενδιαφέρει να μείνει εκεί ψηλά...
Το μόνο σίγουρο είναι πως υπάρχουν πολλές κορυφές , για να σκαρφαλώσει κανείς και πολλές και διαφορετικές ερμηνείες για το τι είναι για τον καθένα η κορυφή...

Το σγουρολόγιο εύχεται στους επίδοξους αναρριχητές καλή ανάβαση....

Μάνα , μητέρα , μαμά

Οι περισσότεροι γλωσσολόγοι υποστηρίζουν ότι όλες οι λέξεις που δηλώνουν την μητρότητα στις ινδοευρωπαϊκές γλώσσες προέρχονται από μια "ηχομιμητική ρίζα" -  ma - της παιδικής γλώσσας που αποτελούσε μάλλον την προσφώνηση προς την μητέρα.

Ελληνικά: μήτηρ
Σανσκριτικά: matar
Λατινικά: mater
Γαλλικά:mere
Ισπανικά: madre
Αγγλικά: mother
Γερμανικά: muoter

Μια άλλη γλωσσολογική προσέγγιση συνδέει τις λέξεις μήτηρ - μαία - μάμμη με τον μαστό , διότι προφανώς μητέρα είναι αυτή που θρέφει.
 Εξάλλου , η μήτρα , το όργανο του σώματος στο οποίο τρέφεται το έμβρυο και  αναπτύσσεται η ζωή για 9 μήνες , έχει επίσης την ίδια ρίζα.

Η μητέρα είναι η πύλη μέσω της οποίας βγαίνει κανείς στη ζωή. Και η σχέση με την μητέρα είναι καθοριστική , είτε μας αρέσει , είτε όχι , είτε το συνειδητοποιούμε , είτε το αρνούμαστε.

Η γλώσσα φυσικά με τον πλούτο και τις αποχρώσεις της έχει πολλές και διαφορετικές λέξεις, ομόρριζες τις περισσότερες , για να εκφράσει αυτή την ιδιαίτερη και μοναδική για τον καθένα μας σχέση.

Η λέξη μητέρα είναι αυτή που έχει το μεγαλύτερο κύρος και επισημότητα. Ταυτόχρονα , όμως δημιουργεί και μια απόσταση μεταξύ των προσώπων , είναι πιο ψυχρή.
Σε μεταφορικές εκφράσεις δηλώνει την γενεσιουργό αιτία για κάτι π.χ. αργία μήτηρ πάσης κακίας ή την καθοριστική στιγμή π.χ μητέρα όλων των μαχών.

Η μάνα πάλι έχει μια λαϊκότητα μέσα της και βγάζει πιο έντονα συναισθήματα. Όταν κανείς την χρησιμοποιεί , δείχνει ότι βιώνει  μια στενή και έντονη σχέση με το πρόσωπο που τον γέννησε. Υπάρχουν πολλές εκφράσεις που χρησιμοποιούν την λέξη μάνα από τις οποίες ξεχωρίζω δύο , γιατί θεωρώ πως πλησιάζουν την αρχική σημασία της λέξης.  Λέμε π.χ πως το ψυγείο ήταν ελαττωματικό από τη μάνα του και εννοούμε από την αρχική του κατασκευή. Επίσης , κάποιος είναι μάνα ή μανούλα στα ηλεκτρονικά , δηλαδή ξέρει καλά από ηλεκτρονικά , είναι επιδέξιος σε αυτά.

Η λέξη που κατά τη γνώμη μου δείχνει την μεγαλύτερη παιδικότητα και προσκόλληση στην μητέρα μας είναι η λέξη μαμά. Πραγματικά , κάθε φορά που την προφέρω ή την ακούω , νομίζω πως ξαναφοράω κορδελίτσες στα μαλλιά και φουστανάκι με φραμπαλάδες....είναι η πιο ατόφια , τρυφερή και πρωτογενής προσφώνηση που μπορεί να ακούσει μια γυναίκα που έχει παιδιά.
Ίσως γι' αυτό και ο εξαρτημένος και αναποφάσιστος άνδρας , ο άνδρας που τελικά δεν μεγάλωσε , λέγεται μαμάκιας ή μαμόθρεφτος.

Δεν ξέρω κατά πόσο είναι τυχαίο ότι η γιορτή της μητέρας γιορτάζεται τον  μήνα Μάϊο  , δηλαδή τον μήνα τον αφιερωμένο στην Μαία , μητέρα του Ερμή και τροφό του Αρκάδα. Και οι συμπτώσεις καμιά φορά έχουν την σημασία τους...

Χρόνια πολλά στις μαμάδες